Stakeholder İdentifikasiyası və İdarəetməsi

Stakeholder — bir layihəyə birbaşa və ya dolayı şəkildə təsir edən və ya layihənin nəticəsindən təsirlənən bütün fərdlər, qruplar və ya təşkilatlardır. İT layihələrində stakeholder anlayışı yalnız “müştəri” ilə məhdudlaşmır, çox daha geniş ekosistemi əhatə edir.

Məsələn, bir rəqəmsal məhsul hazırlanırsa, onun istifadəçiləri, biznes sahibi, product owner, developer və QA komandası ilə yanaşı, hüquq (legal), maliyyə (finance), əməliyyatlar (operations) və hətta marketinq komandası da stakeholder hesab olunur.

Stakeholder-i sadə şəkildə belə düşünmək olar:
👉 “Bu layihənin nəticəsinə təsir edən və ya nəticədən təsirlənən hər kəs.”

Stakeholder-lər layihənin istiqamətinə birbaşa təsir edir, çünki onlar:

• tələbləri formalaşdırır

• prioritetləri dəyişir

• qərar qəbuluna təsir göstərir

• risk və məhdudiyyətləri müəyyən edir

İT Business Analyst üçün stakeholder-ləri düzgün anlamaq kritikdir, çünki:
👉 yanlış stakeholder analizi → yanlış requirement
👉 yanlış requirement → yanlış məhsul

Bu səbəbdən stakeholder anlayışı BA işinin fundamentini təşkil edir.

2. Stakeholder identifikasiyası nədir?

Stakeholder identifikasiyası layihəyə təsir edən bütün daxili və xarici tərəflərin sistemli şəkildə müəyyən edilməsi prosesidir.

Bu mərhələ adətən layihənin ən başlanğıcında aparılır, çünki kimlə işlədiyini bilmədən düzgün analiz, prioritetləşdirmə və requirement gathering mümkün deyil.

Burada əsas məqsəd təkcə “kimlər var?” sualını tapmaq deyil, həm də aşağıdakı sualları cavablandırmaqdır:

• Kim qərar verir?

• Kim təsir edir?

• Kim istifadə edir?

• Kim dolayı şəkildə prosesə müdaxilə edə bilər?

• Kim layihəni bloklaya bilər?

📌 Stakeholder bölgüləri

Business Analyst stakeholder-ləri müxtəlif ölçülərə görə qruplaşdırır:

🧭 Internal və External Stakeholder-lər

• Internal: şirkət daxilində olanlar (BA, Dev, QA, Finance, HR)

• External: müştərilər, vendorlar, partnerlər, üçüncü tərəf sistemlər

👥 Primary və Secondary Stakeholder-lər

• Primary: sistemdən birbaşa istifadə edən və ya birbaşa təsir edənlər (end users, business owner)

• Secondary: dolayı təsir edənlər (legal, compliance, support, audit team)

⚖️ Power / Interest Matrix (çox vacib BA aləti)

Stakeholder-lər iki ölçüyə görə analiz edilir:

• Power (təsir gücü)

• Interest (maraq səviyyəsi)

Bu matris 4 qrup yaradır:

• High Power / High Interest → Manage closely

• High Power / Low Interest → Satisfy

• Low Power / High Interest → Keep informed

• Low Power / Low Interest → Monitor

Bu yanaşma BA-ya hansı stakeholder-ə nə qədər fokus verməli olduğunu göstərir.

🧩 RACI baxışı

Stakeholder-lərin rolları RACI modeli ilə də aydınlaşdırılır:

• R (Responsible): işi görən

• A (Accountable): nəticəyə cavabdeh olan

• C (Consulted): məsləhət verilən

• I (Informed): məlumatlandırılan

Bu model xüsusilə böyük layihələrdə qarışıqlığı azaldır və məsuliyyətləri şəffaf edir.

📍 Stakeholder identifikasiyasının nəticəsi

Bu mərhələnin sonunda adətən aşağıdakılar hazırlanır:

• Stakeholder list

• Stakeholder map

• Power/Interest matrix

• İlkin RACI draft

Ən vacib prinsip isə budur:
👉 həm görünən, həm də görünməyən təsir edən stakeholder-lər mütləq müəyyən edilməlidir.

Çünki real layihə problemləri çox vaxt “ən çox danışanlardan” yox,
👉 “ən çox təsir gücünə malik amma az görünən stakeholder-lərdən” yaranır.

3. Stakeholderlərlə işləmə prinsipləri

Stakeholder management sadəcə məlumat toplama prosesi deyil, davamlı idarəetmə və balanslaşdırma prosesidir.

Əsas məqsəd gözləntiləri düzgün idarə etmək, konfliktləri azaltmaq və vahid məhsul vizyonu yaratmaqdır.

📌 Əsas prinsiplər

1. Davamlı kommunikasiya

Stakeholder-lərlə əlaqə yalnız layihənin əvvəlində olmamalıdır.
Agile yanaşmada bu proses daimidir:

• daily deyil, amma mütəmadi sync

• demo sessions

• review və feedback dövrləri

2. Gözləntilərin idarə olunması (Expectation Management)

Hər stakeholder eyni şeyi istəmir:

• biznes sürət istəyir

• texniki komanda stabil arxitektura istəyir

• istifadəçi sadə UX istəyir

BA-nın rolu bu fərqləri balanslaşdırmaqdır.

3. Şəffaflıq

Nə mümkündür və nə mümkün deyil — açıq şəkildə deyilməlidir.
Gizlədilən risklər sonradan böyük problemlərə çevrilir.

4. Feedback loop

Davamlı feedback mexanizmi vacibdir:

• demo

• prototype test

• user validation

Bu yanaşma məhsulu real ehtiyaca yaxınlaşdırır.

4. Business Analyst baxışından stakeholder idarəetməsi

Business Analyst üçün stakeholder idarəetməsi yalnız texniki proses deyil, həm də insan və qərar idarəetməsidir.

Hər stakeholder fərqli prioritetə malikdir:

• biri sürət istəyir

• biri keyfiyyət

• biri maliyyə optimizasiyası

• biri risk minimizasiyası

BA-nın əsas rolu bu fərqli maraqları vahid məhsul məqsədinə uyğunlaşdırmaqdır.

📌 Əsas BA alətləri və yanaşmaları

🔗 Prioritization

Hər requirement eyni dəyərə malik deyil.
BA burada biznes dəyərinə görə seçim etməlidir (MoSCoW və s.)

🔍 Traceability

Hər requirement üçün cavab aydın olmalıdır:

• Bu tələb kimdən gəlib?

• Niyə mövcuddur?

• Hansı biznes problemi həll edir?

🧠 Communication management

İT BA “sadəcə məlumat ötürən” deyil:
👉 o, stakeholder-ləri düzgün yönləndirən və qərarları formalaşdıran insandır.